Aldehidlər və ketonlar

Üzvi kimya · Mövzu 31 / 35

Aldehidlər və ketonlar

Bu dərsi bir şagirdin bir günü ilə keçəcəyik: səhər babanın emalatxanasında formalinin köməyi ilə şüşə gümüşlənir, günorta biologiya kabinetində formalinli eksponatlara baxırıq, axşam isə bacı dırnaq lakını asetonla silir. Karbonil qrupunun quruluşunu animasiyalarda görəcək, aldehidlərin və ketonların alınmasını və xassələrini öyrənəcək, gümüş güzgü reaksiyası ilə hesablamalar aparacaq və DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

≈ 50 dəqiqə5 fəsil8 DİM tapşırığı10–11-ci sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

• karbonil qrupunun quruluşunu izah etməyi, aldehidləri və ketonları adlandırmağı;
• aldehidlərin və ketonların spirtlərdən alınmasını bilməyi;
• gümüş güzgü və Cu(OH)₂ reaksiyalarını yazmağı və onlarla hesablamalar aparmağı;
• formaldehid, asetaldehid və asetonun xassələrini və tətbiqini bilməyi;
• aldehidləri ketonlardan keyfiyyət reaksiyaları ilə fərqləndirməyi.

Başlamazdan əvvəl xatırla

• Spirtlər: birli və ikili spirtlər, CuO ilə oksidləşmə.
• Oksidləşmə dərəcəsi, oksidləşdirici və reduksiyaedici.
• Hibridləşmə (sp²), σ və π-rabitə; n = m/M.

Mündəricat

1. GirişSituasiya: güzgü necə gümüşlənir?hekayə və təxmin
2. Fəsil 1Karbonil qrupu. Aldehidlərin quruluşu və adlandırılması>C=O, –CHO, “-al”, izomerlik
3. Fəsil 2Aldehidlərin və ketonların alınmasıspirtlərin oksidləşməsi, Kuçerov
4. Fəsil 3Aldehidlərin kimyəvi xassələri. Gümüş güzgüH₂, Ag₂O, Cu(OH)₂
5. Fəsil 4Qarışqa və sirkə aldehidiformalin, asetaldehid, oksidləşmə dərəcəsi
6. Fəsil 5Ketonlar. Asetonaseton, “-on”, aldehid və keton fərqi
7. Məşqİmtahan tapşırıqları ilə məşq2 DİM tapşırığı: cavab və rəsmi izah
8. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
9. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə

Giriş

Situasiya: güzgü necə gümüşlənir?

aria-hidden="true" focusable="false" style="position:absolute;width:0;height:0;overflow:hidden">CHOHekayə

Bazar günü səhər şagird İçərişəhərdə babasının köhnə güzgü emalatxanasına gəlir. Baba təmiz şüşə lövhəni masaya qoyur, üstünə gümüş-nitratın ammonyaklı məhlulunu tökür və bir neçə damcı formalin əlavə edir. Bir neçə dəqiqədən sonra şüşə parlamağa başlayır — onun üzü nazik gümüş təbəqə ilə örtülür.

Baba deyir: «Formalin — formaldehidin, HCHO, suda məhluludur. O olmasa, gümüş məhlulda qalardı». Şagird düşünür: formaldehid gümüş ionlarını necə metala çevirir?

Şüşə gümüşlə örtülür; dairədə gümüş ionları elektron alıb metala çevrilir.Əvvəlcə təxmin et

Sənin fikrincə, formaldehid gümüşü məhluldan nəyin hesabına çıxarır? Cavabı 3-cü fəsildə görəcəyik.

Bu dərsdə karbonil qrupu olan birləşmələri — aldehidləri və ketonları öyrənəcəyik: quruluşunu, adlarını, alınmasını, xassələrini və onları bir-birindən fərqləndirən reaksiyaları.

Fəsil 1

Karbonil qrupu. Aldehidlərin quruluşu və adlandırılması

Aldehidlər və ketonlar

Aldehidlər — molekulunda karbohidrogen radikalına (və ya hidrogenə) birləşmiş aldehid qrupu –CHO olan üzvi birləşmələrdir. Ketonlarda karbonil qrupu >C=O iki radikala birləşib: R–CO–R′. Doymuş aldehidlərin və ketonların ümumi formulu CₙH₂ₙO.

Karbonil karbonu sp²-hibridləşmə halındadır: onun üç σ-rabitəsi bir müstəvidə 120°-yə yaxın bucaq altındadır, C=O rabitəsində isə bir σ və bir π-rabitə var. Oksigen elektronları özünə çəkir, ona görə C=O rabitəsi güclü polyardır.

Animasiya · karbonil qrupuπ-elektronlar oksigenə sürüşür: karbonda δ+, oksigendə δ−. Aldehid molekullarında O–H yoxdur, onlar arasında hidrogen rabitəsi yaranmır — formaldehid qazdır, metanol isə maye. Amma su molekulları karbonil oksigeni ilə hidrogen rabitəsi yaradır, ona görə kiçik aldehidlər suda yaxşı həll olur.

Formul	IUPAC	Tarixi ad
HCHO	metanal	formaldehid (qarışqa aldehidi)
CH₃CHO	etanal	asetaldehid (sirkə aldehidi)
C₂H₅CHO	propanal	propion aldehidi
C₃H₇CHO	butanal	yağ aldehidi

Adlandırma və izomerlik

Ən uzun zəncir CHO karbonunu daxil edir və nömrələmə ondan başlayır (C1); alkanın adına “-al” şəkilçisi əlavə olunur: CH₃–CH(CH₃)–CHO — 2-metilpropanal. Aldehidlərdə izomerlik: karbon skeleti və sinifləraarası — ketonlarla (C₃H₆O: propanal və propanon).

Nümunə 1

Adlandırın: (CH₃)₂CH–CH₂–CHO.

1. Zənciri CHO karbonundan nömrələyirik: C1 — CHO, C2 — CH₂, C3 — CH, C4 — CH₃; metil 3-cü karbondadır.Niyə belədir?

   Aldehid qrupu həmişə zəncirin ucundadır, ona görə onun yerini adda yazmırıq.

2. Əsas zəncir 4 karbon — butanal; ad: 3-metilbutanal, C₅H₁₀O.
3. Cavab: 3-metilbutanal.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

3,3-dimetilbutanal molekulunda funksional qrupun kütlə payını (%-lə) hesablayın. Aᵣ(C)=12, Aᵣ(H)=1, Aᵣ(O)=16

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.

1. 3,3-dimetilbutanal: (CH₃)₃C–CH₂–CHO — 6 karbon, C₆H₁₂O.
2. M(C₆H₁₂O) = 72 + 12 + 16 = 100 q/mol; funksional qrup –CHO: 12 + 1 + 16 = 29.Niyə belədir?

   Funksional qrup aldehid qrupunun hamısıdır: C, H və O birlikdə.

3. ω(CHO) = 29 : 100 · 100 % = 29 %.
4. Cavab: 29 %.

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

3,3-dimetilbutanalın kimyəvi formulu C₆H₁₂O, 1 molunun kütləsi 100 qramdır. Tərkibində olan CHO funksional qrupunun kütləsinin 29 qram olduğunu nəzərə alsaq, bu funksional qrupun kütlə payı 29% təşkil edir.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

C₄H₈O formulu ilə neçə aldehid var?

butanal və 2-metilpropanal (butanon isə ketondur).

Fəsil 2

Aldehidlərin və ketonların alınması

Ən vacib üsul spirtlərin oksidləşməsidir. Birli spirtdən aldehid, ikili spirtdən keton alınır:

• CH₃–CH₂–OH + CuO t→ CH₃–CHO + Cu + H₂O (birli spirt → aldehid);
• CH₃–CH(OH)–CH₃ + CuO t→ CH₃–CO–CH₃ + Cu + H₂O (ikili spirt → keton);
• sənayedə: 2CH₃OH + O₂ Cu, t→ 2HCHO + 2H₂O, CH₄ + O₂ kat, t→ HCHO + H₂O;
• Kuçerov reaksiyası: HC≡CH + H₂O Hg²⁺, H⁺→ CH₃CHO; etilendən: 2CH₂=CH₂ + O₂ PdCl₂→ 2CH₃CHO.

Animasiya · mis spiralı və etanolAlovda mis oksidləşir və qaralır (CuO). İsti spiral etanola salınanda CuO spirti aldehidə oksidləşdirir, özü isə yenidən qırmızı misə reduksiya olunur.İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

Hansı reaksiyalarda keton alınır?

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.

1. CuO birli spirti aldehidə, ikili spirti ketona oksidləşdirir. Hər reagentdə OH-ın hansı karbonda olduğuna baxırıq.Niyə belədir?

   Ketonda karbonil karbonu iki karbonla birləşib — deməli, spirtdə OH da iki karbonlu karbonda (ikili) olmalıdır.

2. 1) CH₃–CH(OH)–CH₃ — ikili → aseton CH₃–CO–CH₃ ✓; 3) C₂H₅–CH(OH)–CH₃ — ikili → butanon ✓.
3. 2) C₂H₅OH, 4) CH₃OH, 5) CH₃CH₂CH₂OH — birli spirtlərdir: etanal, metanal, propanal alınır ✗.
4. Cavab: 1, 3.

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

Məlumdur ki, ikili spirtlərin CuO ilə reaksiyasından ketonlar alınır. Verilmiş reaksiyalardan yalnız birinci və üçüncü reaksiyalarda götürülən spirtlər ikilidir. Deməli, birinci və üçüncü reaksiyalardan keton alınacaq.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Nümunə 2

23 q etanol CuO ilə oksidləşdirilir. Çıxım 80 %-dirsə, neçə qram asetaldehid alınar?

1. n(C₂H₅OH) = 23/46 = 0,5 mol → nəzəri olaraq 0,5 mol CH₃CHO.
2. m(nəzəri) = 0,5 · 44 = 22 q; m(praktik) = 22 · 0,8 = 17,6 q.Niyə belədir?

   M(CH₃CHO) = 24 + 4 + 16 = 44 q/mol.

3. Cavab: 17,6 q.

Özün yoxla

9,2 q etanolu asetaldehidə oksidləşdirmək üçün neçə qram CuO lazımdır?

n(C₂H₅OH) = 0,2 mol = n(CuO); M(CuO) = 80 q/mol.

Fəsil 3

Aldehidlərin kimyəvi xassələri. Gümüş güzgü

Aldehid qrupu həm reduksiya, həm də oksidləşmə reaksiyalarına girir. Hidrogenin birləşməsi (π-rabitə qırılır) birli spirt verir: CH₃–CHO + H₂ Ni, t→ CH₃–CH₂–OH; ketonlar eyni yolla ikili spirtə çevrilir.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

CH₃–C(=O)H +H₂ t, kat→ X X-i müəyyən edin.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) etil spirtiB) dietil efiriC) asetaldehidD) sirkə turşusuE) metil spirti

1. CH₃–C(=O)H — asetaldehid (etanal). H₂ π-rabitəyə birləşir: H — karbona, H — oksigenə.
2. CH₃–CHO + H₂ → CH₃–CH₂–OH: karbon atomlarının sayı dəyişmir (2), alınan spirt birlidir.Niyə belədir?

   Aldehiddə C=O zəncirin ucundadır, ona görə OH da uc karbona düşür — birli spirt.

3. Cavab: etil spirti (A variantı).

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

Aldehidlərin hidrogenlə reaksiyasından molekulunda eyni sayda karbon atomu olan birli spirtlər alınır. CH₃–C(=O)H +H₂ t, kat→ reaksiyasından etil spirtinin (C₂H₅OH) alındığı məlum olur. X=C₂H₅OH, etil spirti.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Keyfiyyət reaksiyaları

Aldehidlər zəif oksidləşdiricilərlə də asanlıqla karbon turşularına oksidləşir. 1) Gümüş güzgü reaksiyası: CH₃CHO + Ag₂O NH₃, t→ CH₃COOH + 2Ag↓ — sınaq şüşəsinin divarı gümüşlə örtülür. 2) Mis(II)-hidroksidlə: CH₃CHO + 2Cu(OH)₂ t→ CH₃COOH + Cu₂O↓ + 2H₂O — mavi çöküntü kərpic-qırmızı rəngə çevrilir. Bunlar aldehid qrupunun keyfiyyət reaksiyalarıdır.

Animasiya · gümüş güzgü və Cu(OH)₂Aldehid qrupu C–H rabitəsinin hesabına oksidləşir: Ag⁺ ionları elektron alıb metal gümüşə, Cu²⁺ isə Cu⁺-a (Cu₂O) reduksiya olunur.Hekayə

Emalatxananın sualına cavab: formaldehidin aldehid qrupu asan oksidləşir və elektronlarını gümüş ionlarına verir — onlar metal gümüş kimi şüşəyə çökür. Baba deyir ki, 1 m² güzgüyə təxminən 2,16 q gümüş lazımdır. n(Ag) = 2,16 : 108 = 0,02 mol; HCHO + Ag₂O → HCOOH + 2Ag tənliyinə görə n(HCHO) = 0,01 mol, yəni 0,3 q formaldehid və ya cəmi 0,75 q 40 %-li formalin.

Laboratoriyada karbonil birləşməsini seç və onun kütləsini dəyiş: neçə qram gümüş ayrılır?

Laboratoriya · gümüş güzgüAnimasiya · güzgü yaranırmaddənin kütləsi4.5 qn = 0 mol → m(Ag) = 0 q1 mol aldehid 2 mol (216 q) gümüş verir. Ketonun karbonil karbonunda hidrogen yoxdur — aseton gümüş güzgü vermir.Nümunə 3

4,4 q asetaldehid gümüş güzgü reaksiyasına girir. Neçə qram gümüş ayrılır?

1. n(CH₃CHO) = 4,4/44 = 0,1 mol.
2. Tənliyə görə n(Ag) = 2 · 0,1 = 0,2 mol → m = 0,2 · 108 = 21,6 q.Niyə belədir?

   Bir aldehid qrupu iki Ag⁺ ionunu reduksiya edir: C⁺¹ → C⁺³, 2 elektron.

3. Cavab: 21,6 q.

Özün yoxla

2,9 q propanal mis(II)-hidroksidlə qızdırıldıqda neçə qram Cu₂O çökür?

n(C₂H₅CHO) = 2,9/58 = 0,05 mol = n(Cu₂O); M(Cu₂O) = 144 q/mol.

Fəsil 4

Qarışqa və sirkə aldehidi

Hekayə

Günorta şagird məktəbə — biologiya dərnəyinə gedir. Kabinetin rəflərində bankalarda eksponatlar saxlanılır. Müəllim bir bankanın qapağını açanda kəskin iy yayılır. «Bu, formalindir, — deyir müəllim, — formaldehidin 40 %-li sulu məhlulu. O, zülalları bərkidir və çürüməyə qoymur».

Masada 750 q formalin olan şüşə var. Şagird hesablamaq istəyir: onda neçə mol formaldehid var və bu formaldehid qaz halında (n.ş.) neçə litr həcm tutardı?

Bankanın qapağı açılır; formaldehid molekulları havaya çıxır.

Formaldehid (metanal) HCHO — kəskin iyli, zəhərli qazdır, suda yaxşı həll olur. Onun 40 %-li sulu məhlulu — formalin — bioloji preparatları saxlamaq, dezinfeksiya üçün işlədilir. Formaldehidi metanolun oksidləşməsindən alırlar; fenolla polikondensləşməsindən fenol-formaldehid qətranları alınır. Asetaldehid (etanal) CH₃CHO — tez uçan maye (tqayn = 21 °C); ondan sənayedə sirkə turşusu alınır: 2CH₃CHO + O₂ kat→ 2CH₃COOH.

Animasiya · oksidləşmə pilləkəniMetanoldan karbon qazına qədər karbonun oksidləşmə dərəcəsi −2, 0, +2, +4 olur. Formaldehiddə karbonun hər iki tərəfində H var, ona görə qarışqa turşusu (HCOOH) da aldehid qrupu saxlayır və gümüş güzgü verir; artıq Ag₂O ilə formaldehid CO₂-yə qədər oksidləşə bilər.Hekayə

Kabinetin sualı. Formalində m(HCHO) = 750 · 0,4 = 300 q; M(HCHO) = 12 + 2 + 16 = 30 q/mol, deməli n = 300 : 30 = 10 mol. Qaz halında bu, 10 · 22,4 = 224 l olardı — təxminən bir məişət soyuducusunun həcmi qədər! Formaldehid suda çox yaxşı həll olduğu üçün bu qədər qaz 750 q məhlulda “gizlənir”.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

Qarışqa turşusu və qarışqa aldehidi üçün ümumi olmayan nədir?- I. Karbon atomunun oksidləşmə dərəcəsi- II. Molekullarında sp²- hibrid vəziyyətində olan karbon atomlarının sayı- III. Adi şəraitdə aqreqat halları- IV. Cu(OH)₂ ilə reaksiyaya daxil olması

A) I, IIB) III, IVC) I, IIID) I, IVE) II, IV

1. HCOOH-da karbonun oksidləşmə dərəcəsi +2, HCHO-da 0 — fərqlidir (I ✗ ümumi deyil).Niyə belədir?

   HCHO: 2 · (+1) + x + (−2) = 0 → x = 0; HCOOH: 2 · (+1) + x + 2 · (−2) = 0 → x = +2.

2. Hər iki molekulda bir karbon var və o, sp²-dir (C=O) — eynidir (II ümumi).
3. Adi şəraitdə HCOOH — maye, HCHO — qaz: fərqlidir (III ümumi deyil).
4. Hər ikisi Cu(OH)₂-ni Cu₂O-ya reduksiya edir (IV ümumi). Deməli, ümumi olmayanlar — I, III.Niyə belədir?

   HCOOH molekulunda da H–C=O fraqmenti var — aldehid qrupu kimi oksidləşir.

5. Cavab: I, III (C variantı).

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

qarışqa turşusu: HCOOH qarışqa aldehidi: HCHO +2 0 I. ümumi olmayan; HCOOH HCHO sp² sp² II. ümumi olan; HCOOH HCHO III. ümumi olmayan; HCOOH – maye HCHO - qaz IV. ümumi olan; HCOOH + 2Cu(OH)₂ t→ CO₂ + 3H₂O + Cu₂O HCHO + 2Cu(OH)₂ t→ HCOOH + 2H₂O + Cu₂OMənbə: DİM izahı — 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

H–C(=O)–H + Ag₂O(NH₃), t→ X + …; + H₂(t, kat)→ Y. X və Y maddələrini müəyyən edin.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) CH₃OH | HCOOHB) C₂H₅OH | CH₃COOHC) HCOOH | C₂H₅OHD) CH₃COOH | CH₃OHE) HCOOH | CH₃OH

1. Ag₂O-nun ammonyaklı məhlulu aldehidi eyni sayda karbonlu turşuya oksidləşdirir: HCHO + Ag₂O → HCOOH + 2Ag↓; X — qarışqa turşusu.Niyə belədir?

   Diqqət: artıq Ag₂O ilə formaldehid CO₂-yə qədər oksidləşə bilər (4Ag); məktəb tapşırıqlarında qəbul olunmuş sadələşdirmə — HCOOH.

2. Hidrogenləşmə eyni sayda karbonlu birli spirt verir: HCHO + H₂ → CH₃OH; Y — metanol.
3. Cavab: X — HCOOH, Y — CH₃OH (E variantı).

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

Aldehidlərin Ag₂O-nun ammonyaklı suda məhlulu ilə reaksiyasından molekulunda eyni sayda karbonu olan doymuş birəsaslı karbon turşuları, hidrogenləşməsindən isə molekulunda eyni sayda karbonu olan doymuş biratomlu spirtlər alınırMənbə: DİM izahı — 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

150 q 40 %-li formalində neçə mol formaldehid var?

m(HCHO) = 150 · 0,4 = 60 q; M = 30 q/mol.

Fəsil 5

Ketonlar. Aseton

Hekayə

Axşam evdə böyük bacı dırnaqlarındakı köhnə lakı silir. O, şüşədən pambığa bir az aseton tökür — lak dərhal həll olur, otağa kəskin, şirintəhər iy yayılır. Şagird şüşəyə baxır: “aseton, C₃H₆O”. Bu formul propanalın formulu ilə eynidir!

Şagird düşünür: deməli, aseton da aldehiddir və gümüş güzgü verməlidir? Və əgər 5,8 q asetonu hidrogenləşdirsək, neçə qram spirt alınar?

Pambıqdan aseton buxarlanır.Ketonlar

Ketonlarda karbonil qrupu iki karbohidrogen radikalı ilə birləşib: R–CO–R′. Doymuş ketonların ümumi formulu CₙH₂ₙO (n ≥ 3). Ən sadəsi — aseton (propanon) CH₃–CO–CH₃: rəngsiz, uçucu maye (tqayn = 56 °C), yaxşı həlledicidir. Adlandırma: alkanın adına “-on” şəkilçisi və karbonilin yeri: butanon, pentan-2-on, pentan-3-on.

Ketonları ikili spirtlərin oksidləşməsindən alırlar (CH₃–CH(OH)–CH₃ + CuO → CH₃–CO–CH₃ + Cu + H₂O); sənayedə aseton fenolla birlikdə kumoldan alınır. Ketonlar hidrogeni birləşdirib ikili spirtlərə çevrilir: CH₃–CO–CH₃ + H₂ Ni, t→ CH₃–CH(OH)–CH₃. Amma karbonil karbonunda hidrogen olmadığı üçün onlar zəif oksidləşdiricilərlə (Ag₂O, Cu(OH)₂) oksidləşmir — aldehidləri ketonlardan belə fərqləndirirlər.

Animasiya · aldehid və ya keton?Propanal və aseton izomerdir (C₃H₆O), amma gümüş güzgünü yalnız propanal verir: onun karbonil karbonunda H var.Hekayə

Axşamın sualları. Aseton aldehid deyil, ketondur: onun C=O qrupu zəncirin ortasındadır və gümüş güzgü vermir — propanalla eyni formullu sinifləraarası izomerdir. M(C₃H₆O) = 36 + 6 + 16 = 58 q/mol, n = 5,8 : 58 = 0,1 mol; hidrogenləşmədə 0,1 mol propan-2-ol alınır: m = 0,1 · 60 = 6 q.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

x-i müəyyən edin.

A) 7B) 5C) 4D) 6E) 3

1. Ketonun karbonil karbonu iki karbonla birləşməlidir, ona görə ən sadə keton 3 karbonludur: aseton C₃H₆O (I nümayəndə).Niyə belədir?

   Homoloji sırada hər növbəti üzv bir CH₂ qrupu artıqdır.

2. II — butanon C₄H₈O, III — pentanonlar C₅H₁₀O: x = 3 + 2 = 5.
3. Cavab: 5 (B variantı).

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

Ketonlar CₙH₂ₙO ümumi formuluna malikdir. Doymuş alifatik ketonların homoloji sırasının birinci nümayəndəsinin molekulunda 3 karbon atomu var. Deməli, homoloji sıranın üçüncü nümayəndəsinin molekulunda 5 karbon atomu olacaq.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Nümunə 4

C₅H₁₀O formulu ilə neçə keton var? Onları adlandırın.

1. Düz zəncirdə C=O 2-ci və ya 3-cü karbonda ola bilər: pentan-2-on CH₃–CO–CH₂–CH₂–CH₃, pentan-3-on CH₃–CH₂–CO–CH₂–CH₃.
2. Şaxələnmiş zəncir: 3-metilbutan-2-on CH₃–CO–CH(CH₃)–CH₃.Niyə belədir?

   C=O zəncirin ucunda ola bilməz — onda aldehid olardı.

3. Cavab: 3 keton.

Özün yoxla

14,4 q butanonun (C₄H₈O) tam hidrogenləşməsinə neçə litr (n.ş.) hidrogen sərf olunur?

M(C₄H₈O) = 72 q/mol; n = 0,2 mol = n(H₂).

Məşq

İmtahan tapşırıqları ilə məşq

Bu tapşırıqlar DİM imtahanlarındandır. Əvvəl özün həll et, sonra “Cavab və DİM izahı” düyməsini aç.

DİM · 07.06.2026

x-i müəyyən edin.

Açıq tapşırıq: cavabı özün yaz.

Cavab və DİM izahı

Cavab: 2.

Bu maddə molekulu üçün hidrogen atomlarının sayı 2n+2 formulu ilə hesablanacaq. 2n+2=4 n=1 CH₃CHO molekulunda 2 karbon atomu varMənbə: DİM izahı — 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 07.06.2026

X +H₂→ C₂H₅OH +CuO→ XX maddəsini müəyyən edin.

A)B)C)D)E)Cavab və DİM izahı

Cavab: CH₃–CHO, asetaldehid (D variantı).

CH₃CHO + H₂ → CH₃CH₂OH CH₃CH₂OH + CuO → CH₃CHO + Cu + H₂OMənbə: DİM izahı — 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

Yekun

Yadda saxla

• Karbonil qrupu >C=O: C — sp², rabitə σ + π, güclü polyar; aldehidlər R–CHO, ketonlar R–CO–R′, doymuşlar CₙH₂ₙO.
• Adlar: aldehidlər “-al” (metanal, etanal), ketonlar “-on” (propanon); aldehidlər ketonlarla sinifləraarası izomerdir.
• Alınma: birli spirt + CuO → aldehid, ikili spirt + CuO → keton; Kuçerov reaksiyası; metanolun oksidləşməsi → formaldehid.
• Hidrogenləşmə: aldehid → birli spirt, keton → ikili spirt.
• Aldehidlərin keyfiyyət reaksiyaları: RCHO + Ag₂O → RCOOH + 2Ag↓, RCHO + 2Cu(OH)₂ → RCOOH + Cu₂O↓ + 2H₂O; ketonlar bu reaksiyaları vermir.
• Formalin — formaldehidin 40 %-li sulu məhlulu; aseton — həlledici, tqayn = 56 °C.

Tipik səhvlər

“Ketonlar da gümüş güzgü reaksiyası verir.”

Ketonun karbonil karbonunda H yoxdur, zəif oksidləşdiricilər onu oksidləşdirmir.

“Aldehidin hidrogenləşməsindən turşu alınır.”

Hidrogenləşmə (reduksiya) spirt verir; turşu aldehidin oksidləşməsindən alınır.

“İkili spirt CuO ilə aldehid verir.”

İkili spirt ketona oksidləşir; aldehidi birli spirt verir.

“Formalin — formaldehidin özüdür.”

Formaldehid qazdır; formalin onun 40 %-li sulu məhluludur.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

Aldehid qrupunun formulu:

Aldehid qrupu: karbonil + hidrogen, –CHO.

2 · 1-ci səviyyə

Gümüş güzgü reaksiyası hansı qrupun keyfiyyət reaksiyasıdır?

Aldehid qrupu Ag⁺-u metal gümüşə reduksiya edir.

3 · 2-ci səviyyə

Propanalın sinifləraarası izomeri:

Hər ikisi C₃H₆O: propanal — aldehid, aseton — keton.

4 · 2-ci səviyyə

Etanalın hidrogenləşməsindən nə alınır?

CH₃CHO + H₂ → CH₃CH₂OH — birli spirt.

5 · DİM səviyyəsi

8,8 q etanal gümüş güzgü reaksiyasında neçə qram gümüş ayırır?

n(CH₃CHO) = 0,2 mol → n(Ag) = 0,4 mol → 43,2 q.

6 · DİM səviyyəsi

29 q asetonun hidrogenləşməsinə neçə litr (n.ş.) H₂ sərf olunur?

n(C₃H₆O) = 29/58 = 0,5 mol = n(H₂) → 11,2 l.

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

1. 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Aldehidlər. Karbon turşuları (A variantı, 66; B-81, C-81, D-61)
2. 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Aldehidlər və karbon turşuları (A variantı, 84; B-83, C-86, D-83); Aldehidlər (A variantı, 72; B-67, C-65, D-68); Ketonlar (A variantı, 73; B-68, C-72, D-72)
3. 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Aldehidlər (A variantı, 54; B-55, C-55, D-56)
4. 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Aldehidlər (A variantı, 85; B-83, C-85, D-84)
5. 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Aldehidlər (A variantı, 38; B-33, C-37, D-50)
6. 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Aldehid və karbon turşuları (A variantı, 33; B-32, C-47, D-44)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.