Quruluş nəzəriyyəsi. Alkanlar. Tsikloalkanlar

Üzvi kimya · Mövzu 27 / 35

Quruluş nəzəriyyəsi. Alkanlar. Tsikloalkanlar

Bu dərsi bir şagirdin həftəsonu ilə keçəcəyik: şənbə səhəri qaz kartuşunda “butan, izobutan” yazısı, günorta Qobustanın palçıq vulkanlarında metan qabarcıqları, bazar ertəsi isə kimya otağında metanın alınması. Üzvi kimyanın təməlini — quruluş nəzəriyyəsini və izomerliyi — öyrənəcək, alkanları və tsikloalkanları adlandırmağı, onların reaksiyalarını animasiyalarda görməyi və DİM tapşırıqlarını həll etməyi bacaracaqsan.

≈ 55 dəqiqə6 fəsil14 DİM tapşırığı10-cu sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

• kimyəvi quruluş nəzəriyyəsinin müddəalarını izah etməyi və karbon atomlarının növlərini (birli … dördlü) tanımağı;
• homoloqları və izomerləri fərqləndirməyi, izomerləri yazmağı;
• alkanları və tsikloalkanları IUPAC qaydaları ilə adlandırmağı, rabitələri və hibrid orbitalları saymağı;
• yanma, halogenləşmə, krekinq və alınma reaksiyalarını yazmağı;
• CₙH₂ₙ₊₂ və CₙH₂ₙ formulları ilə DİM hesablamalarını aparmağı.

Başlamazdan əvvəl xatırla

• Kovalent rabitə, valentlik, elektromənfilik.
• Atomun elektron quruluşu: s və p orbitallar.
• Maddə miqdarı və molyar həcm: n = m/M = V/22,4.

Mündəricat

1. GirişSituasiya: bir formul — iki adhekayə və təxmin
2. Fəsil 1Kimyəvi quruluş nəzəriyyəsi və təsnifatButlerov, formullar, C növləri
3. Fəsil 2Homoloji sıra və izomerlikCₙH₂ₙ₊₂, CH₂ fərqi, izomerlər
4. Fəsil 3Alkanların quruluşu və adlandırılmasısp³, 109°28′, IUPAC adları
5. Fəsil 4Alkanların xassələri: yanma, halogenləşmə, krekinqyanma, Cl₂ (hν), krekinq
6. Fəsil 5Alkanların alınmasıDüma, Vürts, Al₄C₃; qrafik
7. Fəsil 6TsikloalkanlarCₙH₂ₙ, gərginlik, həlqənin açılması
8. Məşqİmtahan tapşırıqları ilə məşq7 DİM tapşırığı: cavab və rəsmi izah
9. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
10. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə

Giriş

Situasiya: bir formul — iki ad

aria-hidden="true" focusable="false" style="position:absolute;width:0;height:0;overflow:hidden">CClHNaOHekayə

Şənbə səhəri. 10-cu sinif şagirdi ailəsi ilə Qobustana — palçıq vulkanlarına baxmağa hazırlaşır. Ata yol üçün səyyar qaz ocağını yoxlayır: kartuşu taxır, alovu yandırır. Kartuşun etiketində yazılıb: «Tərkibi: butan, izobutan».

Şagird kitabda baxır: butanın da, izobutanın da formulu C₄H₁₀-dur. Hər ikisində 4 karbon və 10 hidrogen atomu var, amma adları və qaynama temperaturları fərqlidir. Eyni molekulyar formula neçə müxtəlif maddə uyğun gələ bilər?

Səyyar ocağın alovu yanır; dairədə C₄H₁₀ formullu iki karbon skeleti növbə ilə görünür.Əvvəlcə təxmin et

Sənin fikrincə, C₄H₁₀ formulu ilə neçə müxtəlif alkan mövcuddur? Cavabı 2-ci fəsildə animasiyada görəcəyik.

Bu dərs üzvi kimyaya girişdir. Əvvəl üzvi maddələrin quruluşunu izah edən nəzəriyyəni öyrənəcəyik, sonra ən sadə karbohidrogenləri — alkanları və tsikloalkanları: onların adlandırılmasını, quruluşunu, xassələrini və alınmasını.

Fəsil 1

Kimyəvi quruluş nəzəriyyəsi və təsnifat

Üzvi kimya karbon birləşmələrinin kimyasıdır (CO, CO₂, karbonatlar və karbidlər istisnadır). Üzvi maddələr milyonlarladır, amma əsasən bir neçə elementdən — C, H, O, N — ibarətdir; atomlar kovalent rabitə ilə bağlıdır, maddələr yanır, reaksiyaları yavaş gedir.

A. M. Butlerovun kimyəvi quruluş nəzəriyyəsi (1861)

1. Molekulda atomlar valentliklərinə uyğun olaraq müəyyən ardıcıllıqla birləşir. Bu ardıcıllıq kimyəvi quruluş adlanır. Üzvi birləşmələrdə karbon həmişə dördvalentlidir.
2. Maddənin xassələri təkcə tərkibdən deyil, həm də kimyəvi quruluşdan asılıdır. Eyni tərkibli, lakin fərqli quruluşlu maddələr — izomerlərdir.
3. Molekulda atomlar və atom qrupları bir-birinə qarşılıqlı təsir göstərir (məs., OH qrupunun hidrogeni spirtdə və turşuda fərqli aktivlikdədir).
4. Maddənin xassələrinə görə onun quruluşunu, quruluşuna görə isə xassələrini müəyyən etmək olar.

Karbon atomları bir-biri ilə birləşərək zəncirlər əmələ gətirir: düz (normal), şaxələnmiş və qapalı (tsikl). Quruluşu müxtəlif formullarla yazırlar:

Eyni molekul — butan — dörd cür yazılır. Dərsdə çox vaxt yarımaçıq formuldan istifadə edəcəyik.Karbon atomlarının növləri

Karbon atomu zəncirdə neçə karbon atomu ilə birləşibsə, ona görə adlanır: birli (ilkin, I) — 1 C ilə, ikili (II) — 2 C ilə, üçlü (III) — 3 C ilə, dördlü (IV) — 4 C ilə. Alkanlarda birli karbon CH₃, ikili CH₂, üçlü CH, dördlü isə C qrupudur. –CH₂– qrupuna metilen qrupu da deyilir.

Animasiya · zəncir qurulurYeni C atomu qonşusunun bir H-ını əvəz edir, qonşunun növü dəyişir (II → III → IV); sonda izooktan alınır — benzinin etalonu.Nümunə 1

2-metilbutan CH₃–CH(CH₃)–CH₂–CH₃ molekulunda karbon atomlarının növlərini müəyyən et.

1. Hər karbonun neçə C qonşusu olduğunu say: uclardakı iki CH₃ və əvəzedici CH₃ — bir qonşu.Niyə belədir?

   H atomlarını saymaq lazım deyil: növü yalnız C qonşular müəyyən edir.

2. CH qrupu üç karbonla (iki CH₃ və CH₂) bağlıdır — üçlüdür; CH₂ iki karbonla — ikilidir.
3. Cavab: 3 birli, 1 ikili, 1 üçlü; dördlü karbon yoxdur.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

Verilmiş birləşmənin molekulunda neçə ədəd dördlü karbon atomu var?

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 5B) 2C) 4D) 1E) 3

1. Formulu açaq: əsas zəncir 7 karbonludur; C2-də iki CH₃, C5-də C(CH₃)₃ (tert-butil), C6-da bir CH₃ var. Cəmi 14 karbon atomu.
2. C2: qonşuları C1, C3 və iki CH₃ — 4 karbon, dördlüdür. tert-butilin mərkəzi C-si: üç CH₃ və C5 — 4 karbon, dördlüdür.Niyə belədir?

   “Dördlü” — dörd hidrogen deyil, dörd karbon qonşusu deməkdir; ona görə dördlü karbonda H atomu qalmır.

3. C5 (CH) — C4, C6 və tert-butillə bağlıdır: üçlüdür. C6 (CH) — C5, C7 və CH₃: üçlüdür. Qalanları: 2 ikili (CH₂) və 8 birli (CH₃).
4. Cavab: 2 (B variantı).

DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)

Məlumdur ki, dörd karbon atomu ilə birləşmiş karbon atomları dördlü hesab olunur. Verilmiş birləşmənin quruluş formulunda göründüyü kimi 2 ədəd dördlü karbon atomu var.Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

2,2-dimetilbutan CH₃–C(CH₃)₂–CH₂–CH₃ molekulunda neçə birli karbon atomu var?

Bütün CH₃ qruplarını say: iki uc və iki əvəzedici.

Üzvi maddələri iki əlamətə görə təsnif edirlər:

• karbon skeletinə görə: asiklik (açıq zəncirli) — doymuş (alkanlar CₙH₂ₙ₊₂) və doymamış (alkenlər CₙH₂ₙ, alkadienlər və alkinlər CₙH₂ₙ₋₂); tsiklik — alitsiklik (tsikloalkanlar CₙH₂ₙ) və aromatik (arenlər, benzol C₆H₆);
• funksional qrupa görə: spirtlər –OH, aldehidlər –CHO, karbon turşuları –COOH, aminlər –NH₂ və s. Funksional qrup sinfin əsas kimyəvi xassələrini müəyyən edir.

Fəsil 2

Homoloji sıra və izomerlik

Homoloqlar

Quruluşca və kimyəvi xassələrcə oxşar olub, tərkibcə bir və ya bir neçə CH₂ qrupu (homoloji fərq) qədər fərqlənən maddələr homoloqlar, onların sırası isə homoloji sıra adlanır. Alkanların homoloji sırasının ümumi formulu CₙH₂ₙ₊₂-dir.

n	Formul	Ad	Mr	t(qay), °C
1	CH₄	metan	16	−161,5
2	C₂H₆	etan	30	−88,6
3	C₃H₈	propan	44	−42,1
4	C₄H₁₀	butan	58	−0,5
5	C₅H₁₂	pentan	72	36,1
6	C₆H₁₄	heksan	86	68,7
7	C₇H₁₆	heptan	100	98,4
8	C₈H₁₈	oktan	114	125,7
10	C₁₀H₂₂	dekan	142	174,1

Hər yeni homoloqda Mr 14 vahid artır, qaynama temperaturu yüksəlir: C₁–C₄ qazlar, C₅–C₁₅ mayelər, sonrakılar bərk maddələrdir (parafin). Kimyəvi xassələr isə oxşardır.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

x-i müəyyən edin.1. Eyni sinfə aiddirlər2. Bütün fiziki xassələri eynidir3. Eyni kimyəvi elementlərdən ibarətdir4. Nisbi molekul kütlələri eynidir5. Molekulunda kimyəvi rabitələrin sayı eynidir

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 1, 2B) 4, 5C) 3, 5D) 1, 3E) 2, 4

1. Homoloqlara misal: metan CH₄ və etan C₂H₆ — fərq bir CH₂ qrupudur.
2. 1 — doğrudur: hər ikisi alkandır. 3 — doğrudur: hər ikisi C və H-dan ibarətdir.Niyə belədir?

   Homoloji fərq CH₂ eyni elementlərdən ibarətdir, ona görə element tərkibi dəyişmir.

3. 4 — Mr 16 və 30, 5 — rabitələr 4 və 7, 2 — qaynama temperaturu −161,5 °C və −88,6 °C: hamısı fərqlidir.
4. Cavab: 1, 3 (D variantı).

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

Homoloqlar bir-birindən bir və ya bir neçə metilen qrupu (CH₂) qədər fərqlənir, eyni sinfə aid olur; eyni kimyəvi elementlərdən təşkil olunur, fiziki xassələri, nisbi molekul kütlələri və molekullarında kimyəvi rabitələrin sayı fərqli olur.Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

İzomerlik

İzomerlər — tərkibi (molekulyar formulu) eyni, kimyəvi quruluşu və xassələri fərqli olan maddələrdir. Struktur izomerlik: karbon skeletinin, çoxqat rabitənin və ya funksional qrupun yerinin, siniflərarası (məs., alken və tsikloalkan). Fəza izomerliyi: atomlar eyni ardıcıllıqla birləşib, lakin fəzada fərqli yerləşir (sis-trans izomerlik).

Alkanlarda yalnız karbon skeletinin izomerliyi var və o, C₄H₁₀-dan başlayır: CH₄, C₂H₆ və C₃H₈-də karbonlar yalnız bir cür birləşə bilər.

Animasiya · C₄H₁₀: iki izomerOn dörd atomun heç biri itmir: yalnız bir CH₃ qrupu zəncirin ucundan ikinci karbona, bir H atomu isə əksinə — ikinci karbondan qonşusuna keçir. Şaxələnmiş molekul yığcamdır, ona görə daha aşağı temperaturda qaynayır.Hekayə

Kartuşun sirri: C₄H₁₀ formuluna iki maddə uyğundur — düz zəncirli n-butan və şaxələnmiş izobutan (2-metilpropan). Onlar izomerlərdir. Şaxələnmiş molekullar bir-birinə az toxunur, molekullararası cazibə zəifdir, ona görə izobutan −11,7 °C-də, n-butan isə −0,5 °C-də qaynayır. Qış səfərində təmiz n-butanlı kartuş şaxtada demək olar ki, qaz vermir, izobutan qatılmış kartuş isə işləyir.

Karbon atomlarının sayı artdıqca izomerlərin sayı sürətlə artır: C₅H₁₂ — 3, C₆H₁₄ — 5, C₇H₁₆ — 9, C₈H₁₈ — 18, C₁₀H₂₂ — 75. Pentanın üç izomeri: pentan (t(qay) = 36,1 °C), 2-metilbutan (27,9 °C) və 2,2-dimetilpropan (9,5 °C) — şaxələnmə artdıqca qaynama temperaturu azalır.

Nümunə 2

Hansı formullar eyni maddəni, hansıları izomerləri göstərir? a) CH₃–CH(CH₃)–CH₂–CH₃; b) CH₃–CH₂–CH(CH₃)–CH₃; c) CH₃–C(CH₃)₂–CH₃.

1. Molekulyar formullar: hər üçü C₅H₁₂.
2. a və b: 4 karbonlu zəncir, CH₃ əvəzedici ikinci karbonda (b-də sağdan saysaq, yenə 2-ci). Bu, eyni 2-metilbutandır, sadəcə soldan-sağa və sağdan-sola yazılıb.Niyə belədir?

   Quruluş — birləşmə ardıcıllığıdır, kağızdakı istiqamət deyil: molekulu çevirmək onu başqa maddəyə çevirmir.

3. c: mərkəzi karbon 4 karbonla bağlıdır — başqa skelet, 2,2-dimetilpropan. O, a (b) ilə izomerdir.
4. Cavab: a və b — eyni maddə (2-metilbutan), c — onun izomeri (2,2-dimetilpropan).

Özün yoxla

C₆H₁₄ formullu neçə struktur izomer (alkan) var?

Heksan; 2- və 3-metilpentan; 2,2- və 2,3-dimetilbutan.

Fəsil 3

Alkanların quruluşu və adlandırılması

Karbon atomunun elektron formulu 1s² 2s² 2p²-dir. Həyəcanlanmış halda (2s¹ 2p³) onun dörd tək elektronu olur. Alkanlarda bir s və üç p orbital qarışaraq dörd eyni sp³-hibrid orbital əmələ gətirir. Onlar bir-birindən maksimum uzaqlaşır və tetraedrin təpələrinə yönəlir: bucaq 109°28′.

Animasiya · metanın tetraedriDörd C–H rabitəsi eynidir; uzun zəncirlər ziqzaq formasındadır, C–C ətrafında fırlanma sərbəstdir.Rabitələri saymaq

Alkanlarda yalnız σ-rabitələr var: C–H (sp³–s, polyar) və C–C (sp³–sp³, qeyri-polyar). CₙH₂ₙ₊₂ molekulunda: C–H rabitələri — 2n + 2 (H atomlarının sayı qədər), C–C rabitələri — n − 1, σ-rabitələrin ümumi sayı — 3n + 1, hibrid orbitalların sayı — 4n.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

Molekulunda 12 polyar-kovalent rabitə olan alkan molekulu üçün uyğunluğu müəyyən edin.1. σ-rabitələrin ümumi sayı 2. Hibrid orbitalların ümumi sayı 3. Qeyri-polyar kovalent rabitələrin sayıa. 5 b. 20 c. 16 d. 4 e. 24

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.

1. Karbohidrogendə polyar rabitələr yalnız C–H-dır, deməli H atomlarının sayı 12-dir: 2n + 2 = 12, n = 5 — pentan C₅H₁₂.Niyə belədir?

   C və H-ın elektromənfiliyi fərqlidir (2,5 və 2,1) — rabitə zəif polyardır; C–C rabitəsində atomlar eynidir — qeyri-polyardır.

2. 1) σ = 3n + 1 = 16 → c. 2) hibrid orbitallar: hər sp³-karbonda 4, 5 · 4 = 20 → b.
3. 3) qeyri-polyar C–C rabitələri: n − 1 = 4 → d.
4. Cavab: 1 – c; 2 – b; 3 – d.

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

Karbohidrogenlərin molekulunda olan polyar-kovalent rabitələrin sayı hidrogen atomlarının sayına bərabərdir. Molekulunda 12 polyar-kovalent rabitə olan alkan C₅H₁₂-dir Onun molekulunda 16 siqma rabitə, hibrid orbitalların sayı 5 · 4 = 20, qeyri-polyar kovalent rabitə sayı 5 – 1 = 4-dürMənbə: DİM izahı — 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

Heptan C₇H₁₆ molekulunda neçə σ-rabitə var?

σ = 3n + 1.

Alkandan bir hidrogen atomu çıxarılarsa, alkil radikalıCₙH₂ₙ₊₁– alınır; adı “-an” sonluğunu “-il”-ə dəyişməklə düzəlir:

Radikal	Ad
CH₃–	metil
CH₃–CH₂– (C₂H₅–)	etil
CH₃–CH₂–CH₂–	propil
(CH₃)₂CH–	izopropil
C₄H₉–	butil

Alkanların adlandırılması (IUPAC)

1. Ən uzun karbon zəncirini seç (o, düz yazılmaya da bilər — əvəzedicidən keçə bilər). Uzunluqlar bərabərdirsə, əvəzedicisi çox olanı götür.
2. Zənciri əvəzediciyə yaxın uçdan nömrələ; bərabər məsafədə — əvəzedicilərin nömrələrinin cəmi ən kiçik olsun.
3. Adı yaz: əvəzedicinin yeri (rəqəm), sayı (di-, tri-, tetra-) və adı; müxtəlif radikallar əlifba sırası ilə; sonda əsas zəncirin alkan adı. Rəqəmlər vergüllə, rəqəm və söz defislə ayrılır: 2,2,4-trimetilpentan.

Nümunə 3

Adlandır: CH₃–CH(CH₃)–CH(C₂H₅)–CH₂–CH₃.

1. Ən uzun zənciri tapırıq: soldakı CH₃-dən C₂H₅ qrupunun ucuna qədər də, sağdakı CH₃-ə qədər də 5 karbon var. Hər iki zəncirdə əvəzedicilər eynidir.Niyə belədir?

   Etil qrupu “yan zəncir” kimi yazılsa da, o, əsas zəncirin bir hissəsi ola bilər — həmişə karbonları say.

2. Nömrələməni soldan başlayırıq: əvəzedicilər 2 (metil) və 3 (etil) — cəmi 5; sağdan olsaydı, 3 və 4 — cəmi 7.Niyə belədir?

   Ən kiçik nömrələr qaydası: hansı istiqamətdə əvəzedicilər daha tez görünürsə, o istiqamət.

3. Əlifba sırası: etil (e) metildən (m) əvvəl gəlir. Əsas zəncir — pentan.
4. Cavab: 3-etil-2-metilpentan (C₈H₁₈).

Fəsil 4

Alkanların xassələri: yanma, halogenləşmə, krekinq

Hekayə

Günorta ailə Qobustandadır. Boz təpələrin başında kiçik konuslar — palçıq vulkanları görünür. Kraterlərdəki gölməçələrdə soyuq palçıq “qaynayır”: qabarcıqlar şişib partlayır. Bələdçi deyir ki, qabarcıqlardakı qaz əsasən metandır, bəzi vulkanlarda o hətta alovlanır.

Şagirdin iki sualı var: metan havadan yüngüldürmü — qabarcıqdan çıxan qaz yuxarı qalxır, yoxsa yerə yayılır? Və 1 m³ metanın tam yanması üçün neçə m³ oksigen lazımdır?

Palçıq gölməçəsində qabarcıqlar partlayır; dairədə metan molekulları yuxarı qalxır.

Fiziki xassələr. Alkanlar rəngsizdir, suda həll olmur, sudan yüngüldür; metan iysizdir.

Kimyəvi xassələr. σ-rabitələr möhkəm və az polyardır, ona görə alkanlar adi şəraitdə passivdir: turşular, qələvilər, KMnO₄ məhlulu və bromlu su ilə reaksiyaya girmir. Onlar yalnız sərt şəraitdə — alovda, işıqda, yüksək temperaturda reaksiyaya girir. Ən vacib reaksiya — yanmadır:

CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O + QCₙH₂ₙ₊₂ + (3n + 1)/2 O₂ → nCO₂ + (n + 1)H₂OAnimasiya · metanın yanmasıC–H və O=O rabitələri qırılır, C=O və O–H yaranır; oksigen çatmadıqda CO və his alınır.Hekayə

Qobustanın sualları. M(CH₄) = 16 q/mol, havanın orta molyar kütləsi 29 q/mol: D(hava) = 16 : 29 ≈ 0,55 — metan havadan təxminən iki dəfə yüngüldür və qabarcıqdan çıxıb yuxarı qalxır (ona görə mətbəxdə qaz sızması əvvəlcə tavan altında toplanır). Tənliyə görə 1 həcm CH₄ 2 həcm O₂ ilə reaksiyaya girir — qazların həcmləri mol nisbətindədir: 1 m³ metana 2 m³ oksigen, yəni təxminən 2 : 0,21 ≈ 9,5 m³ hava lazımdır.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

Hansı alkanın 4,4 qramının tam yanmasından 6,72 l CO₂ alınar (n.ş.)? Aᵣ(C) = 12, Aᵣ(H) = 1

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) C₅H₁₂B) C₃H₈C) C₄H₁₀D) CH₄E) C₂H₆

1. n(CO₂) = 6,72 : 22,4 = 0,3 mol.
2. Ümumi tənlik: CₙH₂ₙ₊₂ → nCO₂. M(CₙH₂ₙ₊₂) = 12n + 2n + 2 = 14n + 2: (14n + 2) q alkandan n mol CO₂ alınır.Niyə belədir?

   Bir karbon atomundan bir CO₂ molekulu — karbon atomları saxlanılır.

3. Proporsiya: 4,4 · n = 0,3 · (14n + 2) → 4,4n = 4,2n + 0,6 → n = 3: C₃H₈.
4. Yoxlama: 4,4 q C₃H₈ = 0,1 mol → 0,3 mol CO₂ = 6,72 l ✓. Digər variantlar 6,16–6,84 l verir.
5. Cavab: C₃H₈ (B variantı).

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

ν(CO₂) = 6,72 : 22,4 = 0,3 mol 4,4 q 0,3 mol CₙH₂ₙ₊₂ + xO₂ → nCO₂ + (n + 1)H₂O 14n + 2 q n mol 4,4n = 4,2n + 0,6 0,2n = 0,6 n = 3 [C₃H₈]Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

11,2 l (n.ş.) metanın tam yanmasına neçə litr (n.ş.) oksigen sərf olunur?

V(O₂) = 2 · V(CH₄).

Halogenləşmə. İşıqda (və ya qızdırdıqda) alkanlar xlor və bromla əvəzetmə reaksiyasına girir: CH₄ + Cl₂ hν→ CH₃Cl + HCl. Xlor artıq olduqda hidrogen atomları bir-bir əvəz olunur: CH₂Cl₂, CHCl₃ (xloroform), CCl₄. Reaksiya radikal-zəncir mexanizmi ilə gedir:

Animasiya · xlorlaşmanın mexanizmiHər əvəz olunan H atomu bir HCl molekulu verir. Propanda, butanda hidrogen üçlü və ikili karbondan birlidən daha asan əvəz olunur: propandan əsasən 2-xlorpropan alınır.İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

1 mol CₙH₂ₙ₊₂ alkanının xlor ilə reaksiyası zamanı hidrogen atomlarının ümumi sayının 60%-i əvəz olunur və 219 q HCl əmələ gəlir. n-i hesablayın. Mᵣ(HCl)=36,5

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 4B) 3C) 2D) 5E) 6

1. Əvəzetmədə hər H atomu bir HCl molekulu verir: CₙH₂ₙ₊₂ + xCl₂ → CₙH₂ₙ₊₂₋ₓClₓ + xHCl.Niyə belədir?

   Xlor molekulunun bir atomu H-ın yerinə keçir, ikincisi həmin H ilə HCl əmələ gətirir.

2. n(HCl) = 219 : 36,5 = 6 mol → 1 mol alkanda 6 mol H əvəz olunub.
3. 6 H — bütün hidrogenin 60 %-i: H = 6 : 0,6 = 10.
4. 2n + 2 = 10 → n = 4 (butan C₄H₁₀).
5. Cavab: 4 (A variantı).

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

Alkanlar xlorla əvəzetmə reaksiyasına daxil olur. Bu reaksiyalar zamanı neçə mol hidrogen atomu əvəzlənirsə, həmin miqdarda (mol) HCl alınır. Əmələ gələn HCl-un miqdarı 219/36,5 =6 moldur. Əgər hidrogen atomlarının 60% … əvəz olunubsa, deməli alkan molekulunda 10 hidrogen atomu var. Molekulunda 10 hidrogen atomu olan alkan C₄H₁₀-dur. (2n+2=10, n=4)Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

Yüksək temperaturda alkanların C–C rabitələri qırılır:

• krekinq: C₁₀H₂₂ t→ C₅H₁₂ + C₅H₁₀ (alkan + alken);
• metanın parçalanması: CH₄ 1000 °C→ C + 2H₂; 2CH₄ 1500 °C→ C₂H₂ + 3H₂ (asetilen);
• dehidrogenləşmə: C₂H₆ t, Ni→ C₂H₄ + H₂;
• izomerləşmə: CH₃–CH₂–CH₂–CH₃ AlCl₃, t→ CH₃–CH(CH₃)–CH₃;
• nitrolaşma (Konovalov reaksiyası): CH₄ + HNO₃ t→ CH₃NO₂ + H₂O.

Özün yoxla

1 mol propan C₃H₈ işıqda xlorla tam xlorlaşanda (bütün H əvəz olunanda) neçə mol HCl alınır?

Hər H — bir HCl.

Fəsil 5

Alkanların alınması

Hekayə

Bazar ertəsi şagird kimya müəlliminə palçıq vulkanlarından danışır. Müəllim gülümsəyir: «Metanı sinifdə də ala bilərik». O, sınaq şüşəsinə 8,2 q susuz natrium-asetat CH₃COONa və 6 q natrium-hidroksid qarışığı tökür, qızdırır və ayrılan qazı suyu sıxışdırmaqla ağzı aşağı çevrilmiş silindrdə toplayır. Hamı qoruyucu eynəkdədir.

Silindr dolduqca su səviyyəsi enir. Neçə litr (n.ş.) metan alınar və qarışıqdakı maddələrdən hansı artıq götürülüb?

Spirt lampası yanır, metan qabarcıqları silindrə qalxır və suyu sıxışdırır.

Sənayedə alkanları təbii qazdan (Şahdəniz yatağının qazı əsasən metandır), səmt neft qazlarından, neftin emalından (distillə, krekinq) alırlar. Sintez-qazdan da almaq olar: nCO + (2n + 1)H₂ t, kat→ CₙH₂ₙ₊₂ + nH₂O.

Laboratoriyada metanı karbon turşusunun natrium duzunu qələvi ilə əridərək qızdırmaqla alırlar (dekarboksilləşmə, Düma üsulu):

CH₃COONa + NaOH t→ CH₄↑ + Na₂CO₃Animasiya · natrium-asetatdan metanÜmumi qayda: R–COONa-dan R–H alkanı alınır — zəncir bir karbon qısalır (CH₃CH₂COONa-dan etan).Hekayə

Sinifdəki təcrübənin hesabı. n(CH₃COONa) = 8,2 : 82 = 0,1 mol, n(NaOH) = 6 : 40 = 0,15 mol. Tənlikdə nisbət 1 : 1-dir, deməli NaOH artıqdır (0,05 mol = 2 q qalır), hesabı natrium-asetata görə aparırıq: n(CH₄) = 0,1 mol, V = 0,1 · 22,4 = 2,24 l. Qabda 10,6 q Na₂CO₃ və 2 q NaOH qalır. Müəllim silindrin ağzını alova yaxınlaşdırır: metan sakit, göyümtül alovla yanır.

Laboratoriya · metanın alınmasıAnimasiya · kütlələr zamanlam(CH₃COONa)8.2 qm(NaOH)6 qn(CH₃COONa) = 0 mol, n(NaOH) = 0 molV(CH₄) = 0 l (m = 0 q), m(Na₂CO₃) = 0 qqalır: CH₃COONa 0 q, NaOH 0 qArtıqda götürülən maddənin əyrisi sıfıra enmir; qazın həcmi metanın miqdarına mütənasibdir.İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

a (1), b (2) və c-ni (3) hesablayın.

Situasiya (DİM): Qapalı qabda CH₃COONa və NaOH qarışığını qızdırdıqda baş verən reaksiya zamanı maddələrin kütlələri zamandan asılı olaraq qrafikdə göstərildiyi kimi dəyişir. Reaksiya başa çatdıqdan sonra qabda qalan bərk qalıq üzərinə HCl məhlulu əlavə edən zaman qabdan X qazının ayrılması müşahidə olunur. Qabdakı bərk qalığın tam reaksiyasına 122 ml HCl məhlulu sərf olunur. Aᵣ(C)=12; Aᵣ(H)=1; Aᵣ(O)=16; Aᵣ(Na)=23

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.

1. Tənlik: CH₃COONa + NaOH → CH₄ + Na₂CO₃ (M: 82, 40, 16, 106). Qrafikdə 3,2 q-da dayanan artan əyri — metan, c-yə qalxan — Na₂CO₃; azalan iki əyri reagentlərdir, hər ikisi b-dən başlayır.Niyə belədir?

   Sıfıra enən əyri tam sərf olunan maddədir (CH₃COONa), a-da dayanan — artıqda götürülən (NaOH).

2. n(CH₄) = 3,2 : 16 = 0,2 mol. b = m(CH₃COONa) = 0,2 · 82 = 16,4 q; c = m(Na₂CO₃) = 0,2 · 106 = 21,2 q.
3. Sərf olunan NaOH: 0,2 · 40 = 8 q. Başlanğıcda NaOH da b = 16,4 q idi: a = 16,4 − 8 = 8,4 q.Niyə belədir?

   Diqqət: DİM izahında “16,4 – a = 8,4” sətri yazılıb (sitatda buraxılıb) — düzgünü b – a = 8, yəni 16,4 – a = 8. Nəticə a = 8,4 q isə düzgündür.

4. Cavab: 1) a = 8,4; 2) b = 16,4; 3) c = 21,2.

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

b x 3,2 q c … CH₃COONa + NaOH → CH₄ + Na₂CO₃ 82 q 40 q 16 q 106 q b q ----- 3,2 q 82 q ----- 16 qb = 16,4 q (CH₃COONa sərf olunur) 3,2 q ----- c q 16 q ----- 106 qc = 21,2 q (Na₂CO₃ əmələ gəlir) x q ---- 3,2 q 40 q ---- 16 qx = 8q … (NaOH sərf olunur) b – a = 8 … a = 8,4Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

Digər laboratoriya üsulları:

• alüminium-karbidin hidrolizi: Al₄C₃ + 12H₂O → 3CH₄↑ + 4Al(OH)₃;
• Vürts reaksiyası (halogenalkan + natrium, zəncir uzanır): 2CH₃Cl + 2Na → C₂H₆ + 2NaCl; iki müxtəlif halogenalkan götürsək, üç alkanın qarışığı alınır;
• alkenlərin hidrogenləşməsi: CH₂=CH₂ + H₂ Ni, t→ CH₃–CH₃;
• bəsit maddələrdən: C + 2H₂ Ni, t→ CH₄.

Özün yoxla

14,4 q Al₄C₃ su ilə tam reaksiyaya girəndə neçə litr (n.ş.) metan ayrılır? (M(Al₄C₃) = 144 q/mol)

n(Al₄C₃) = 0,1 mol → n(CH₄) = 0,3 mol.

Fəsil 6

Tsikloalkanlar

Tsikloalkanlar

Tsikloalkanlar — molekulunda karbon atomları qapalı həlqə (tsikl) əmələ gətirən doymuş karbohidrogenlərdir. Ümumi formulu CₙH₂ₙ (n ≥ 3). Bütün karbon atomları sp³-hibridləşmədədir, rabitələr yalnız σ-rabitədir. Adı alkanın adına “tsiklo-” ön şəkilçisini əlavə etməklə düzəlir: tsiklopropan, tsiklobutan, metiltsiklobutan.

Kiçik həlqələrdə C–C–C bucağı 109,5°-dən çox kiçikdir — orbitallar zəif örtülür, rabitələr “gərgindir”. Tsikloheksan müstəvi deyil (kreslo forması), bucaqları normaldır.

Bir tsiklik molekulda CₙH₂ₙ: C–C rabitələri n, C–H — 2n, σ-rabitələr — 3n, hibrid orbitallar — 4n. İzomerlik: həlqənin ölçüsü (tsiklobutan və metiltsiklopropan), əvəzedicilərin yeri, sis-trans (1,2-dimetiltsiklopropan) və siniflərarası — eyni formullu alkenlərlə (tsiklopropan və propen — ikisi də C₃H₆).

Nümunə 4

C₅H₁₀ formullu tsikloalkanların struktur izomerlərini yaz.

1. 5 karbonlu həlqə: tsiklopentan.
2. 4 karbonlu həlqə + CH₃: metiltsiklobutan.
3. 3 karbonlu həlqə + 2 karbon: etiltsiklopropan, 1,1-dimetiltsiklopropan, 1,2-dimetiltsiklopropan.Niyə belədir?

   1,2-dimetiltsiklopropanda CH₃ qrupları həlqənin bir və ya iki tərəfində ola bilər — onun sis- və trans-izomerləri də var.

4. Cavab: 5 struktur izomer (sis-trans ilə 6); bundan əlavə, C₅H₁₀ formullu alkenlər də (penten-1 və s.) onların izomeridir.

Kimyəvi xassələr. Tsiklopentan və tsikloheksan alkanlar kimidir — əvəzetmə reaksiyasına girir: C₆H₁₂ + Cl₂ hν→ C₆H₁₁Cl + HCl. Gərgin kiçik həlqələr (C₃, C₄) isə birləşmə reaksiyasına girir, həlqə açılır: C₃H₆ + Br₂ → CH₂Br–CH₂–CH₂Br (1,3-dibrompropan), C₃H₆ + HBr → CH₃–CH₂–CH₂Br. Bütün tsikloalkanlar yanır: CₙH₂ₙ + 1,5nO₂ → nCO₂ + nH₂O; tsikloheksan dehidrogenləşəndə benzol alınır: C₆H₁₂ t, Pt→ C₆H₆ + 3H₂.

Animasiya · tsiklopropanın həlqəsi açılırGərgin C–C rabitəsi qırılır, uc karbonlara H birləşir; tsiklopentan və tsikloheksan həlqəni saxlayır.

Alınması: neftdən (Naftalan nefti naftenlərlə — tsikloalkanlarla zəngindir), benzolun hidrogenləşməsindən C₆H₆ + 3H₂ Ni, t→ C₆H₁₂ və dihalogenalkanlardan sink və ya natrium ilə: CH₂Br–CH₂–CH₂Br + Zn → C₃H₆ + ZnBr₂.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

Eyler-Venn diaqramına əsasən uyğunluğu müəyyən edin.Molekulunda:a. bir ədəd birli karbon atomu varb. 15 siqma rabitə varc. karbon atomlarının 60%-i ikilidird. bir ədəd üçlü karbon atomu vare. 24 hibrid orbitalı var

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 1 – c; 2 – b, e; 3 – aB) 1 – d; 2 – b, e; 3 – a, cC) 1 – a, e; 2 – b, d; 3 – cD) 1 – e; 2 – b, c; 3 – a, dE) 1 – c; 2 – d; 3 – a

1. Etiltsiklobutan C₆H₁₂: həlqənin əvəzedicili karbonu 3 C ilə bağlıdır (üçlü), həlqənin digər 3 karbonu və etilin CH₂-si ikilidir (4), etilin CH₃-ü birlidir (1).Niyə belədir?

   Həlqədə hər karbonun ən azı iki C qonşusu var, ona görə tsikloalkanın həlqəsində birli karbon olmur.

2. Metiltsiklobutan C₅H₁₀: üçlü 1, ikili 3 (3/5 = 60 %), birli 1. σ = 3n: 18 və 15; hibrid orbitallar 4n: 24 və 20.
3. Yalnız etiltsiklobutana aid: e (24 hibrid orbital) → 1. Yalnız metiltsiklobutana: b (15 σ), c (60 % ikili) → 2. Hər ikisinə: a, d → 3.
4. Cavab: 1 – e; 2 – b, c; 3 – a, d (D variantı).

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

Etiltsiklobutan molekulunda ümumilikdə 6 karbon atomu var. Onlardan biri birli, dördü ikili, biri isə üçlüdür. Etiltsiklobutan molekulunda 18 siqma rabitə, 24 hibrid orbital var. Metiltsiklobutan molekulunda cəmi 5 karbon atomu var. Onlardan biri birli, üçü ikili, biri isə üçlüdür. Metiltsiklobutan molekulunda 15 siqma rabitə, 20 hibrid orbital var.Mənbə: DİM izahı — 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

Molekulunda 24 hibrid orbital olan tsikloalkanın nisbi molekul kütləsi neçədir?

4n = 24 → n = 6; Mr(C₆H₁₂) = 14n.

Məşq

İmtahan tapşırıqları ilə məşq

Bu tapşırıqlar DİM imtahanlarındandır. Əvvəl özün həll et, sonra “Cavab və DİM izahı” düyməsini aç.

DİM · 01.06.2025

X, Y və Z -i müqayisə edin.

Diqqət: DİM izahının son sətrində propanal üçün “Z = 2” yazılıb (sitatda buraxılıb). Propanalda CH₃–CH₂–CHO yalnız bir –CH₂– qrupu var: Z = 1. Qliserində HOCH₂–CH(OH)–CH₂OH və yağ turşusunda CH₃–CH₂–CH₂–COOH iki metilen qrupu var: X = Y = 2 > Z = 1.

A) X=Z >YB) X=Y >ZC) Y>Z >XD) X>Y>ZE) X>Z >YCavab və DİM izahı

Cavab: X = Y > Z (B variantı).

Metilen qrupu: – CH₂ –X = 2 CH₃ – CH₂ – CH₂ – COOH Y = 2 CH₃ – CH₂ – CHO …Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 13.07.2025

Tsiklopropan və propen üçün ümumi olan nədir?

A) quruluş formullarıB) molekulda siqma rabitələrin ümumi sayıC) molekulda hibrid orbitalların sayıD) molekulda atomlarının ümumi sayıE) sənayedə alınma üsullarıCavab və DİM izahı

Cavab: molekulda atomlarının ümumi sayı (D variantı).

Həm tsiklopropan, həm də propenin kimyəvi formulu C₃H₆-dır. Kimyəvi formuldan göründüyü kimi, molekulda atomlarının ümumi sayı eynidir.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 13.07.2025

15 q alkanın tam yanmasından 44 q karbon (IV) oksid ayrılmışsa, reaksiyadan neçə qram su alınar? Aᵣ(C)=12, Aᵣ(H)=1, Aᵣ(O)=16

Açıq tapşırıq: cavabı özün yaz.

Cavab və DİM izahı

Cavab: 27 q.

CₙH₂ₙ₊₂ + (3n+1)/2 ·O₂ → nCO₂ + (n+1)H₂O … 14n+2 q alkan ---------------44n q CO₂ 15 q alkan -----------------44 q CO₂ n=2 deməli alkan C₂H₆ dır. 15 q etanın tam yanmasından … C₂H₆ → 3H₂O 30 q C₂H₆-----------54 q H₂O 15 q C₂H₆------------x q H₂O x=27Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 07.06.2026

3 q alkan tam yandıqda 8,8 q karbon qazı alınır. Bu alkanın formulunu müəyyən edin. Aᵣ(H)=1, Aᵣ(C)=12, Aᵣ(O)=16

A) C₃H₈B) C₂H₆C) CH₄D) C₄H₁₀E) C₅H₁₂Cavab və DİM izahı

Cavab: C₂H₆ (B variantı).

3 q ------------------ 8,8 q CₙH₂ₙ₊₂ + (3n+1)/2O₂ → nCO₂ … + (n+1) H₂O 14n+2 ----------------- 44n 3 · 44n=8,8(14n+2) 15n=14n+2 n=2Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 01.06.2025

Neçə litr (n.ş) X qazının ayrıldığını hesablayın (1) və bu qazın alınma reaksiyasının tam ion tənliyini yazın (2).

Situasiya (DİM): Qapalı qabda CH₃COONa və NaOH qarışığını qızdırdıqda baş verən reaksiya zamanı maddələrin kütlələri zamandan asılı olaraq qrafikdə göstərildiyi kimi dəyişir. Reaksiya başa çatdıqdan sonra qabda qalan bərk qalıq üzərinə HCl məhlulu əlavə edən zaman qabdan X qazının ayrılması müşahidə olunur. Qabdakı bərk qalığın tam reaksiyasına 122 ml HCl məhlulu sərf olunur. Aᵣ(C)=12; Aᵣ(H)=1; Aᵣ(O)=16; Aᵣ(Na)=23Qrafik və həlli — 5-ci fəsildəki DİM tapşırığında (a = 8,4; b = 16,4; c = 21,2). Diqqət: DİM-in “Doğru cavab” sətrində bəndlərin nömrələri yerini dəyişib (1 — ion tənliyi, 2 — 4,48); şərtə görə (1) — həcm, (2) — ion tənliyidir.

Açıq tapşırıq: cavabı özün yaz.

Cavab və DİM izahı

Cavab: 1) 4,48 l; 2) 2Na⁺ + CO₃²⁻ + 2H⁺ + 2Cl⁻ → 2Na⁺ + 2Cl⁻ + H₂O + CO₂↑.

Reaksiyadan alınan Na₂CO₃ ilə HCl məhlulunun reaksiyasından X qazı (CO₂) əmələ gəlir: 21,2 q x l Na₂CO₃ + 2HCl → 2NaCl + H₂O + CO₂↑ 106 q 22,4 l 21,2 q ---- x l 106 q ----- 22,4 lx = 4,48 l (CO₂ əmələ gəlir) 2Na⁺ + CO₃²⁻ + 2H⁺ + 2Cl⁻ → 2Na⁺ + 2Cl⁻ + H₂O + CO₂Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 01.06.2025

HCl məhlulu ilə reaksiyanın sonunda qabda neçə mol duz alındığını (1) və HCl məhlulunun molyar qatılığını (mol/l) hesablayın (2).

Situasiya — yuxarıdakı tapşırıqda; qabdakı bərk qalıq: 21,2 q Na₂CO₃ və artıq qalan 8,4 q NaOH.

Açıq tapşırıq: cavabı özün yaz.

Cavab və DİM izahı

Cavab: 1) 0,61 mol; 2) 5 mol/l.

Qabda olan bərk qalığın tərkibi artıq qalan NaOH və əmələ gələn Na₂CO₃-dən ibarətdir. Əlavə edilən HCl məhlulu hər iki maddə ilə reaksiyaya daxil olur və NaCl duzu əmələ gəlir: … Na₂CO₃ + 2HCl → 2NaCl + H₂O + CO₂ …x = 0,4mol (HCl sərf olunur) …y = 0,4mol (NaCl əmələ gəlir) … NaOH + HCl → NaCl + H₂O … x = 0,21 mol (HCl sərf olunur) … y = 0,21 mol (NaCl əmələ gəlir) Qabda alınan NaCl duzunun cəmi mol miqdarı: 0,4 + 0,21 = 0,61 Sərf olunan HCl – un cəmi mol miqdarı: 0,4 + 0,21 = 0,61 Turşunun molyar qatılığı: C(HCl) = ν : V = 0,61 : 0,122 = 5 mol/litrMənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 12.07.2026

x-i hesablayın. (¹²₆C; ¹₁H)

Açıq tapşırıq: cavabı özün yaz.

Cavab və DİM izahı

Cavab: 42 (A variantı).

Tsikloalkanlar CₙH₂ₙ ümumi formuluna malikdir. Ümumi formula əsasən neytron sayı (12-6)n=6n olacaq. 6n = 18, n = 3. n-in qiymətini ümumi formulda nəzərə alsaq Mᵣ(CₙH₂ₙ) = 14n = 14 · 3 = 42 olurMənbə: DİM izahı — 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Yekun

Yadda saxla

• Butlerov: atomlar valentliyə uyğun müəyyən ardıcıllıqla birləşir (kimyəvi quruluş); xassələr tərkibdən və quruluşdan asılıdır; karbon dördvalentlidir.
• Karbonun növü — C qonşularının sayı: birli CH₃, ikili CH₂, üçlü CH, dördlü C.
• Homoloqlar CH₂ qədər fərqlənir (Mr — 14); izomerlər — eyni tərkib, fərqli quruluş; C₄H₁₀ — 2, C₅H₁₂ — 3, C₆H₁₄ — 5 izomer.
• Alkanlar CₙH₂ₙ₊₂: sp³, 109°28′; C–H 2n + 2, C–C n − 1, σ 3n + 1, hibrid orbital 4n.
• Ad: ən uzun zəncir, əvəzediciyə yaxın uçdan nömrələmə, radikallar əlifba ilə: 3-etil-2-metilpentan.
• Xassələr: yanma CₙH₂ₙ₊₂ → nCO₂ + (n+1)H₂O; işıqda radikal əvəzetmə (hər H → 1 HCl); krekinq, dehidrogenləşmə, izomerləşmə.
• Alınma: CH₃COONa + NaOH → CH₄ + Na₂CO₃, Al₄C₃ + 12H₂O → 3CH₄ + 4Al(OH)₃, Vürts reaksiyası, hidrogenləşmə.
• Tsikloalkanlar CₙH₂ₙ — alkenlərin izomerləri; σ 3n; C₃–C₄ həlqələri birləşmədə açılır, C₅–C₆ əvəzetməyə girir.

Tipik səhvlər

“CH₃–CH(CH₃)–CH₂–CH₃ və CH₃–CH₂–CH(CH₃)–CH₃ iki fərqli maddədir.”

Bu, eyni 2-metilbutanın iki yazılışıdır: zəncir sağdan və ya soldan nömrələnə bilər. İzomer üçün birləşmə ardıcıllığı dəyişməlidir.

“Əsas zəncir — sətirdə düz yazılmış zəncirdir”, məs. ad “2-etilbutan”.

Ən uzun zəncir “əvəzedicidən” keçə bilər: CH₃–CH(C₂H₅)–CH₂–CH₃ əslində 3-metilpentandır.

“Homoloqların molekul kütlələri və rabitələrinin sayı eynidir.”

Eyni olan sinif və element tərkibidir; hər CH₂ qrupu Mr-i 14, σ-rabitələri 3 artırır.

“Bütün tsikloalkanlar alkenlər kimi birləşmə reaksiyasına girir.”

Yalnız gərgin kiçik həlqələr (tsiklopropan, tsiklobutan) açılır; tsiklopentan və tsikloheksan alkanlar kimi əvəzetməyə girir.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

Alkanların ümumi formulu hansıdır?

Doymuş asiklik karbohidrogen: hər karbona maksimum hidrogen düşür — CₙH₂ₙ₊₂.

2 · 1-ci səviyyə

Metan molekulunda karbonun hibridləşməsi və H–C–H bucağı:

Dörd eyni sp³-orbital tetraedrin təpələrinə yönəlib.

3 · 2-ci səviyyə

C₅H₁₂ formullu neçə struktur izomer var?

Pentan, 2-metilbutan, 2,2-dimetilpropan.

4 · 2-ci səviyyə

Hansı reaksiya ilə metan alınmır?

2C₂H₅Cl + 2Na → C₄H₁₀ + 2NaCl — Vürts reaksiyası zənciri uzadır, butan alınır.

5 · DİM səviyyəsi

8,96 l (n.ş.) propanın tam yanması üçün neçə litr (n.ş.) oksigen lazımdır?

C₃H₈ + 5O₂ → 3CO₂ + 4H₂O; V(O₂) = 5 · 8,96 = 44,8 l.

6 · DİM səviyyəsi

2-metilbutanın neçə monoxlorlu törəməsi (struktur izomer) mümkündür?

Fərqli H növləri: C1 (və C2-dəki CH₃), C2, C3, C4 — dörd məhsul.

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

1. 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Alkanlar (A variantı, 75; B-64, C-64, D-78)
2. 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Üzvi birləşmələrin quruluş nəzəriyyəsi (A variantı, 31; B-51, C-42, D-38); Quruluş nəzəriyyəsi. Alkanlar. Tsikloalkanlar (A variantı, 58; B-58, C-58, D-58); Üzvi birləşmələrin nomenklaturası (A variantı, 32; B-46, C-48, D-39); Quruluş nəzəriyyəsi. Alkanlar. Tsikloalkanlar (A variantı, 59; B-59, C-59, D-59); Quruluş nəzəriyyəsi. Alkanlar. Tsikloalkanlar (A variantı, 60; B-60, C-60, D-60)
3. 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Alkanlar (A variantı, 83; B-86, C-85, D-84)
4. 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Alkanlar (A variantı, 34; B-40, C-37, D-39); Karbohidrogenlər (A variantı, 31; B-49, C-47, D-50)
5. 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Alkanlar (A variantı, 70; B-74, C-71, D-69); Alkanlar (A variantı, 77; B-70, C-82, D-70)
6. 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Tsikloalkanlar (A variantı, 84; B-86, C-86, D-86)
7. 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Alkanlar (A variantı, 57; B-57, C-57, D-57); Tsikloalkanlar (A variantı, 32; B-47, C-43, D-45)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.