Bu dərsi bir köçmə hekayəsi ilə keçəcəyik: ailə yeni mənzilə köçür. Qarnizi qutuya yığmaq, qonaq otağının divarlarını rəngləmək və akvariumu doldurmaq bizi prizmanın əsas düsturlarına aparacaq: yan səth, paralelepipedin diaqonalı və həcm.
≈ 40 dəqiqə4 fəsil7 DİM tapşırığı10–11-ci sinif materialıAilə yeni mənzilə köçür. Əşyalar qutulara yığılır. Sonda bir qarniz qalıb: uzunluğu 1,3 m-dir, sökülmür. Boş qalan yeganə qutunun ölçüləri isə 1,2 m × 0,4 m × 0,3 m-dir.
Qutunun ən uzun tərəfi cəmi 1,2 m-dir. Ata deyir ki, qarniz sığmayacaq, qızı isə “çəp qoyaq” deyir. Kim haqlıdır?
Qutunun ölçüləri 1,2 m, 0,4 m və 0,3 m; qarnizin uzunluğu 1,3 m.Əvvəlcə təxmin etSənin fikrincə, qarniz qutuya sığacaqmı? Təxminini seç: 3-cü fəsildə birlikdə yoxlayacağıq.
Fəsil 1Qutu, otaq, akvarium, kərpic — hamısı prizmadır. Prizma ən sadə çoxüzlülərdən biridir: onu bir çoxbucaqlını fəzada paralel sürüşdürməklə almaq olar.
Tərifİki üzü paralel müstəvilərdə yerləşən konqruyent n-bucaqlılar, qalan n üzü isə paraleloqramlar olan çoxüzlü prizma adlanır. Konqruyent üzlər oturacaqlar, qalanları yan üzlər, onların ortaq tərəfləri yan tillərdir. Oturacaqlar arasındakı məsafə prizmanın hündürlüyüdür.
Düz və düzgün prizmaYan tilləri oturacağa perpendikulyar olan prizma düz prizmadır: onun yan üzləri düzbucaqlılardır və yan tili hündürlüyə bərabərdir. Əks halda prizma mailidir. Oturacağı düzgün çoxbucaqlı olan düz prizma düzgün prizma adlanır.
Düzgün prizmalar: oturacaqlar düzgün çoxbucaqlılardır, yan üzlər bərabər düzbucaqlılardır.Saylarn-bucaqlı prizmanın 2n təpəsi, 3n tili (n yan til və hər oturacaqda n til) və n + 2 üzü var.
Nümunə 1Prizmanın 18 tili var. Onun neçə təpəsi və neçə üzü var? Oturacağı hansı çoxbucaqlıdır?
Hər yan til bir oturacaq təpəsinə uyğundur, oturacaqların tilləri isə 2n-dir.
Prizmanın 30 tili var. Onun neçə yan üzü var?
Yan üzlərin sayı n-dir, tillərin sayı 3n.
Fəsil 2Qutular yeni mənzilə daşındı. Əşyaları açmazdan əvvəl ailə qonaq otağının divarlarını rəngləmək qərarına gəlir. Otağın ölçüləri 5 m × 4 m, hündürlüyü 2,7 m-dir.
Bir qutu boya 10 m² divarı örtür. Dörd divar üçün neçə qutu boya almaq lazımdır? (Qapı və pəncərəni nəzərə almırıq.)
Otaq düzbucaqlı paralelepipeddir: dörd divar onun yan səthidir.Otaq düz prizmadır: döşəmə oturacaq, divarlar yan üzlər, otağın hündürlüyü prizmanın hündürlüyüdür. Divarları kəsib bir müstəviyə açsaq, bir böyük düzbucaqlı alınar: onun eni otağın perimetri, hündürlüyü isə otağın hündürlüyüdür.
Düz prizmanın yan səthinin açılışı — eni P, hündürlüyü H olan düzbucaqlı.TeoremDüz prizmanın yan səthinin sahəsi oturacağın perimetri ilə hündürlüyün hasilinə bərabərdir. Tam səth yan səthlə iki oturacağın sahələri cəmidir:
Syan = Pot · H, Stam = Syan + 2Sot
HekayəOtağın perimetri P = 2(5 + 4) = 18 m, divarların sahəsi S = 18 · 2,7 = 48,6 m². 48,6 : 10 = 4,86, deməli 4 qutu çatmır — 5 qutu almaq lazımdır. Döşəmə və tavan (oturacaqlar) rənglənmədiyi üçün tam səthi yox, yalnız yan səthi hesabladıq.
Nümunə 2Düzgün dördbucaqlı prizmanın oturacağının tərəfi 5, hündürlüyü 8-dir. Prizmanın tam səthinin sahəsini tapın.
Düzgün dördbucaqlı prizmanın oturacağı kvadratdır.
Düzgün altıbucaqlı prizmanın oturacaq tili 4, hündürlüyü 10-dur. Yan səthin sahəsini tapın.
P = 6 · 4.
İmtahanda belə soruşulurDİM · 06.07.2025Oturacağının hündürlüyü 3√3, yan üzünün diaqonalı isə 10 olan düzgün üçbucaqlı prizmanın yan səthinin sahəsini tapın.
Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.Tərəfi a olan bərabərtərəfli üçbucağın hündürlüyü a√3/2-dir.
Düzgün prizma düz prizmadır: yan til hündürlükdür və oturacağın tilinə perpendikulyardır.
Prizmanın oturacağı bərabərtərəfli üçbucaq olduğu üçün onun hündürlüyü (√3/2)a -ya bərabərdir, Burada a –həmin bərabərtərəfli üçbucağın tərəfidir. Şərtə əsasən (√3/2)a = 3√3 yaza bilərik. Buradan a = 6 alınır. BC₁ = 10 və BC = a = 6 olduğu üçün Pifaqor teoreminin köməyi ilə △BCC₁ -dən prizmanın hündürlüyünü tapa bilərik: CC₁ = √(10² − 6²) = 8 .Onda prizmanın yan səthinin sahəsi S_yan = 3a·CC₁ = 3·6·8 = 144 olar.Mənbə: DİM izahı — 06.07.2025, II ixtisas qrupu (PDF)İmtahanda belə soruşulurDİM · 24.05.2026
Düz prizmanın oturacağı diaqonalları 12 sm və 16 sm olan rombdur. Prizmanın yan səthinin sahəsi 320 sm² olarsa, onun hündürlüyünü tapın.
Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 9 smB) 8 smC) 4 smD) 6 smE) 3 smBu, d₁² + d₂² = 4a² düsturunun özüdür: 144 + 256 = 400.
Rombun diaqonallarını d₁, d₂, tərəfini a ilə işarə etdikdə d₁² + d₂² = 4a² -dan a=10, perimetri P_ot=40 alınır. Onda S_yan=P_ot·h düsturundan 320 = 40·h, h = 8 sm.Mənbə: DİM izahı — 24.05.2026, II ixtisas qrupu (PDF)Fəsil 3
Oturacağı paraleloqram olan prizma paralelepiped adlanır; onun bütün altı üzü paraleloqramdır. Oturacağı düzbucaqlı olan düz paralelepiped düzbucaqlı paralelepipeddir; bir təpədən çıxan üç tilin uzunluqları a, b, c onun ölçüləri adlanır. Bütün ölçüləri bərabər olan düzbucaqlı paralelepiped kubdur.
Eyni üzdə yerləşməyən iki təpəni birləşdirən parça paralelepipedin diaqonalıdır. Paralelepipedin dörd diaqonalı bir nöqtədə kəsişir və bu nöqtədə yarıya bölünür. Düzbucaqlı paralelepipeddə dörd diaqonalın hamısı bərabərdir.
TeoremDüzbucaqlı paralelepipedin diaqonalının kvadratı onun üç ölçüsünün kvadratları cəminə bərabərdir. Kub üçün d = a√3.
d² = a² + b² + c²
Pifaqor teoremi iki dəfə: əvvəl ABC-də (oturacaq), sonra ACC₁-də (CC₁ ⊥ AC).İsbatı şəkildən görünür: oturacağın diaqonalı AC² = a² + b²; CC₁ tili oturacağa perpendikulyardır, ona görə ACC₁ düzbucaqlı üçbucaqdır və AC₁² = AC² + c² = a² + b² + c².
HekayəQutuya qayıdaq. Dibin diaqonalı √(1,2² + 0,4²) = √1,6 ≈ 1,26 m — 1,3 m-dən qısadır, ona görə qarniz dibə çəpinə də sığmır. Qutunun diaqonalı isə d = √(1,44 + 0,16 + 0,09) = √1,69 = 1,3 m. Qarniz qutunun yuxarı küncündən qarşı aşağı küncünə tam sığır. Qızı haqlı idi!
Laboratoriyada qutunun ölçülərini dəyiş və diaqonalın, səthin, həcmin necə dəyişdiyinə bax. Başlanğıc ölçülər hekayədəki qutunundur. Üç ölçünü bərabər et — kub alınacaq.
Laboratoriya · qutunun ölçülərini dəyişa1.2b0.4c0.3Nümunə 3Kubun diaqonalı 6√3-dür. Kubun tam səthinin sahəsini tapın.
Kub üçün d² = a² + a² + a² = 3a².
Düzbucaqlı paralelepipedin ölçüləri 3, 4 və 12-dir. Onun diaqonalını tapın.
d² = 9 + 16 + 144.
Fəsil 4Divarlar rəngləndi, mebel yerləşdi. Ən sonda ailə köhnə akvariumu tumbanın üstünə qoyur. Akvariumun ölçüləri 100 sm × 40 sm × 50 sm-dir. Balıqlar üçün su yuxarı kənardan 5 sm aşağı, yəni 45 sm hündürlüyə qədər tökülməlidir.
Suyu 10 litrlik vedrə ilə daşıyırlar. Neçə vedrə su lazım olacaq?
Akvariumdakı su düzbucaqlı paralelepiped formasındadır: oturacağı 100 × 40 sm, hündürlüyü 45 sm.TeoremPrizmanın həcmi oturacağın sahəsi ilə hündürlüyün hasilinə bərabərdir. Xüsusi halda düzbucaqlı paralelepiped üçün V = abc, kub üçün V = a³.
V = Sot · h
Bu düstur həm düz, həm də maili prizma üçün doğrudur (maili prizmada h — yan til deyil, oturacaqlar arasındakı məsafədir). Həcm vahidləri: 1 m³ = 1000 dm³ = 1 000 000 sm³, 1 L = 1 dm³ = 1000 sm³.
HekayəSuyun həcmi: 100 · 40 · 45 = 180 000 sm³. Deməli, 180 L su lazımdır — 180 : 10 = 18, yəni 18 vedrə. Ən asan yol santimetrləri əvvəlcədən desimetrə çevirməkdir: 10 · 4 · 4,5 = 180 dm³.
Özün yoxlaDüzgün üçbucaqlı prizmanın oturacaq tili 4, hündürlüyü 5√3-dür. Prizmanın həcmini tapın.
Sot = (√3/4) · 16 = 4√3.
İmtahanda prizmanı başqa cisimlərlə müqayisə edən tapşırıqlar da olur. Onlar üçün piramidanın həcmini bilmək lazımdır: V = (1/3) · Sot · h (növbəti dərsdə ətraflı). Oturacaqları və hündürlükləri eyni olan prizmanın həcmi piramidanın həcmindən 3 dəfə böyükdür.
İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025Düzbucaqlı paralelepiped, piramida və kubun oturacaqları konqruyent kvadratdan ibarətdir. Düzbucaqlı paralelepipedin həcmi piramida və kubun həcmlərinin cəminə bərabərdir. Düzbucaqlı paralelepiped və piramidanın hündürlükləri 6 sm olarsa, onların oturacağının tərəfini tapın.
Kubun hündürlüyü onun tilinə, yəni a-ya bərabərdir.
Yoxlama: 6 · 16 = 96, 2 · 16 + 64 = 96.
Düzbucaqlı paralelepiped, piramida və kubun oturacaqları olan konqruyent kvadratların tərəfini a ilə işarə edək. Düzbucaqlı paralelepipedin həcmi piramida və kubun həcmlərinin cəminə bərabər və düzbucaqlı paralelepiped və piramidanın hündürlükləri 6 sm olduğundan V_d.p = V_piramida + V_kub; a · a · 6 = (1/3)a² · 6 + a³; 6a² = 2a² + a³; 4a² = a³; a = 4Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF)
Mürəkkəb cismin həcmini tapmaq üçün onu sadə hissələrə bölürük və həcmləri toplayırıq. Növbəti tapşırıqda yarımsilindr də iştirak edir: silindrin həcmi V = πR²h-dir, yarımsilindrinki onun yarısıdır.
İmtahanda belə soruşulurDİM · 25.05.2025Sandığın həcmini tapın (π=3).
Situasiya (DİM): Sandığın qapaq hissəsi yarımsilindr, aşağı hissəsi isə eni 0,6 m, uzunluğu 1 m, hündürlüyü 0,8 m olan düzbucaqlı paralelepiped formasındadır. Sandığa hər birinin kütləsi eyni olan 10 əşya qoyularsa, sandığın kütləsi 24 kq olar. Sandığa hər birinin kütləsi birinci dəfə qoyulan əşyaların birinin kütləsindən 20% çox olan 15 eyni kütləli əşya qoyduqda isə onun kütləsi 30 kq olar. Sandığın qapağının açılması üçün 4 rəqəmli parol təyin edildi.
Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.Yarımsilindrin ox kəsiyi paralelepipedin üst üzü ilə üst-üstə düşür, ona görə diametr 0,6 m-dir.
Tapşırığın həlli üçün sandıq iki hissəyə bölünür: düzbucaqlı paralelepiped formasında olan aşağı hissə və yarımsilindr formasında qapaq. Şərtə görə düzbucaqlı paralelepipedin uzunluğu b= 1m, eni a= 0,6 m, hündürlüyü isə h= 0,8m olduğundan onun həcmi V_aşağı = abh = 0,6·0,8·1 = 0,48 … Sandığın qapağı ox kəsiyi düzbucaqlı paralelepipedin üst oturacağı ilə üst-üstə düşən silindrin yarısı formasında olduğundan yarımsilindrin oturacağının radiusu R = 0,6/2 = 0,3m , hündürlüyü isə b= 1m olur. Ona görə də V_y.s. = (1/2)πR²b = (1/2)·3·0,3²·1 = 0,135 … Beləliklə, düzbucaqlı paralelepipedin və yarımsilindrin həcmləri toplanır və sandığın həcmi tapılır: V = V_aşağı + V_y.s. = abh + (1/2)πR²b = 0,48 … + 0,135 … = 0,615 …Mənbə: DİM izahı — 25.05.2025, II ixtisas qrupu (PDF)Məşq
Oturacağının perimetri 15, yan tili isə 9 olan düz prizmanın yan səthinin sahəsini tapın.
Açıq tapşırıq: cavabı özün yaz.
Cavab və DİM izahıCavab: 135.
Prizmanın yan səthinin sahə düsturuna görə S_yan = P_ot · H = 15·9 = 135Mənbə: DİM izahı — 15.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF)DİM · 02.03.2025
Yan səthinin sahəsi 72, hündürlüyü 6 olan düz prizmanın oturacağının perimetrini tapın.
Açıq tapşırıq: cavabı özün yaz.
Cavab və DİM izahıCavab: 12.
Məlumdur ki, düz prizma üçün S_yan = P_ot · H düsturu doğrudur və buradan da P_ot = S_yan/H = 72/6 = 12 olduğunu alarıq.Mənbə: DİM izahı — 02.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF)DİM · 09.03.2026
Prizmanın həcmi 120 sm³, hündürlüyü isə 8 sm-dir. Prizmanın oturacağının sahəsini tapın.
A) 20 sm²B) 10 sm²C) 12 sm²D) 16 sm²E) 15 sm²Cavab və DİM izahıCavab: 15 sm² (E variantı).
Prizmanın həcmi V=S_ot·h olduğundan, 8·S_ot=120, S_ot=15 alınır.Mənbə: DİM izahı — 09.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF)Yekun
S · h — həcmdir. Yan səth üçün oturacağın perimetri hündürlüyə vurulur: Syan = P · H.
“Qutunun ən uzun parçası onun ən uzun tilidir”Ən uzun parça diaqonaldır: d = √(a² + b² + c²). Qutu 1,2 × 0,4 × 0,3 m olanda d = 1,3 m.
“180 000 sm³ = 1800 L”1 L = 1000 sm³, ona görə 180 000 sm³ = 180 L. Ən etibarlısı ölçüləri əvvəlcədən dm-ə çevirməkdir.
“Tam səth = yan səth + oturacaq”Prizmanın iki oturacağı var: Stam = Syan + 2Sot. Qapaqsız qutuda (akvariumda) isə bir oturacaq götürülür.
YekunTapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.
1 · 1-ci səviyyəDüzbucaqlı paralelepipedin ölçüləri 2, 3 və 6-dır. Onun diaqonalı:
√(4 + 9 + 36) = √49 = 7.
2 · 1-ci səviyyəPrizmanın 24 tili var. Onun neçə üzü var?
3n = 24 → n = 8; üzlər n + 2 = 10.
3 · 2-ci səviyyəDüzgün dördbucaqlı prizmanın oturacağının tərəfi 3, hündürlüyü 5-dir. Tam səthin sahəsi:
12 · 5 + 2 · 9 = 60 + 18 = 78.
4 · 2-ci səviyyəKubun diaqonalı 4√3-dür. Kubun həcmi:
a = 4, V = 4³ = 64.
5 · DİM səviyyəsiDüz prizmanın oturacağı katetləri 6 və 8 olan düzbucaqlı üçbucaqdır, yan səthinin sahəsi 240-dır. Prizmanın həcmi:
P = 6 + 8 + 10 = 24, h = 240 : 24 = 10, V = 24 · 10 = 240.
6 · DİM səviyyəsiDüzbucaqlı paralelepipedin üç üzünün sahələri 6, 10 və 15-dir. Onun həcmi:
ab · bc · ac = (abc)² = 900, V = 30.
İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:
Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.